گردانيده‌اند به آنكه مياه عيون و آبار و قنوات به زيادتى ثلوج و امطار زياد مىگردد » . « 1 » و شيخ در كتاب نجات گفته است كه : « از ابخره چشمه‌ها جارى مىشود ، و آن مياه نهرها شده دريا را مدد مىنمايد ، و از درياها و انهار و بطايح و بطون جبال بار ديگر ابخره متصاعد مىشود و بار ديگر مىبارد و بدل آنچه به تحليل رفته است مىشود ، و پيوسته اين امر در گردش است . و چون بخار و ادخنه و رياح در زمين غليظ گردد به نحوى كه نتواند كه در مجارى آن نفوذ نمايد به جهت شدّت تكاثف زمين با هم مجتمع مىشوند . و چون امكان نفوذ ندارند زمين را به حركت مىآورند ، و بسا باشد كه چنان زلزلهء شديدى حادث گردد كه قطعه‌اى از زمين فرو رود و از آن آتش بيرون آيد ، به جهت شدّت حركتى كه موجب اشتعال دخان و بخار گردد ، خصوصا در صورتى كه به يكديگر چنان ممتزج گرديده باشند كه به مزاج دهن نزديك شده باشند . و بسا باشد كه زمين را بشكافد و از آن صوتى هايل حادث گردد ، و بسا باشد كه از تساقط اعالى گودالهايى كه در زمين واقع است زلزله حادث گردد ، و كم اتّفاق مىافتد كه از تساقط قلل جبال حادث مىشود . و گاهى در بعضى از نواحى ارض قوّهء كبريتيّه يافت مىشود كه منبعث مىگردد از آن دخانى و در هوا به رطوبت مخلوط مىشود و از اختلاط دخان كبريتى و اجزاء رطبهء هوائيّه مزاج دهنى حاصل مىشود و به اشعّهء كواكب يا غير آن مشتعل مىگردد و در شب آتش [ 326 ] افروخته در آن نواحى مرئى مىگردد » . « 2 » و جميع اين امور مذكوره اگر بر آراء فلاسفه است ، نهايت منافى با قول به فاعل مختار نيست ، چنان كه در باب تلازم هيولى و صورت معلوم شد . فصل ششم در بيان سبب حدوث قوس قزح و هاله و آنچه به آنها تعلق دارد و بيان آن را تمهيد مقدّمه‌اى ضرور است ، و آن مقدّمه آن است كه چون شعاع نيّر يا

--> ( 1 ) - ابو البركات بغدادى ، المعتبر ، ج 2 ، ص 211 . ( 2 ) - ابن سينا ، النجاة ، ص 313 - شرح الهداية ، ص 175 .